Katalepsis

Katalepsis (Yunanca: κατάληψις, İngilizce: "grasping", "kavrama"), Stoacı felsefede kabaca modern anlama kavramına karşılık gelen bir terimdir. Stoacı filozoflar için katalepsis, temel felsefi kavramları anlamakla ilgili olan zihin durumuna dair önemli bir öncül idi; bunu, bu şekilde anlaşılan gerçeğe onay verme ya da bağlı kalma izliyordu.

Stoacılara göre zihin, sürekli olarak izlenimlerle (phantasiai) bombardımana tutulur. Bu izlenimlerin bazıları doğrudur, bazıları ise yanlıştır. İzlenimler, doğru bir şekilde onaylandıklarında doğrudur; yanlış bir şekilde onaylandıklarında ise yanlıştır. Cicero, Zeno'nun katalepsisi şu şekilde örneklediğini aktarır:

Parmaklarını uzatarak elini karşısındakinin önüne uzatır ve “Görsel görünüm şuna benzer” derdi; ardından parmaklarını biraz kapatır ve “Onaylama eylemi şuna benzer”; sonra parmaklarını sıkıca birbirine bastırıp yumruk yapardı ve bunun kavrama olduğunu söylerdi (ve bu örnekten yola çıkarak, o sürece daha önce sahip olmadığı ‘katalepsis’ adını verdi); ancak daha sonra sol elini sağ yumruğuna koyup onu sıkıca ve kuvvetle sıkar, ardından bunun bilginin kendisi olduğunu ve bunun bilge adamdan başka hiç kimsenin gücünde olmadığını söylerdi.

Katalepsis, Helenistik dönemde Stoacılar ile iki felsefi şüphecilik okulu – Pirroncular ve Platon Akademisi'ne mensup Akademik Şüpheciler – arasındaki başlıca tartışma konusuydu. Stoacıları doğa felsefesi açısından doğal muhalifleri olarak gören bu Şüpheciler, insan zihni ve daha derin anlamları kavrama yöntemleri konusunda Stoacıların inandıkları pek çok şeyi reddettiler. Şüphecilere göre, tüm algılar akatalepikti, yani algılanan nesnelerle hiçbir uyum göstermiyordu; ya da bir uyum gösteriyor olsalar bile, bu asla bilinebilirdi.

Notlar