| Tarbosaurus | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||||||
Biyolojik sınıflandırma  | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
| Tip tür | ||||||||||||||
| †Tarbosaurus bataar | ||||||||||||||
| Sinonimler | ||||||||||||||
|
Tarbosaurus (anlamı: "endişe verici kertenkele"), Geç Kretase döneminin Maastrichtiyen çağında Asya'da yaşamış büyük bir Tyrannosaurid dinozor cinsidir. Bu cins, Moğolistan'ın Nemegt Formasyonu'ndan bilinen tek ve tip tür olan Tarbosaurus bataar'ı içerir; ayrıca Çin'in Subashi Formasyonu gibi daha uzak bölgelerde daha parçalı kalıntıları bulundu. Tarbosaurus, birkaç eksiksiz kafatası ve iskelet dahil olmak üzere düzinelerce fosil örneği ile temsil edilir. Bu kalıntılar, onun filogenisi, kafatası mekaniği ve beyin yapısı üzerine odaklanan çalışmaların yapılmasına olanak sağladı. Asya'nın diğer jeolojik oluşumlarından da başka fosil kalıntıları bildirilmiştir, ancak bu kalıntılar parçalıdır ve Tarbosaurus veya tip türüne güvenilir bir şekilde atfedilemez.
Keşif ve adlandırma
1946 yılında, Ömnögovi eyaletindeki Gobi Çölü'ne düzenlenen Sovyet-Moğolistan ortak keşif gezisi, Nemegt Formasyonu'ndan büyük bir teropod kafatası ve bazı omurlarını buldu. 1955 yılında Sovyet paleontolog Evgeny Maleev, bu örneği Tyrannosaurus bataar adını verdiği yeni bir türün holotipi (PIN 551–1) yaptı. Tür adı, Moğolca “kahraman” anlamına gelen баатар/baatar sözcüğünün yanlış yazılmış halidir. Aynı yıl Maleev, 1948 ve 1949'da aynı keşif gezisi sırasında bulunan iskelet kalıntılarıyla ilişkili üç yeni teropod kafatasını da tanımladı ve adlandırdı. Bunlardan ilki, PIN 551–2, Tarbosaurus efremovi olarak adlandırıldı. Bu yeni cins adı, “dehşet”, korku, hayranlık veya saygı anlamına gelen Eski Yunanca τάρβος (tarbos) ve kertenkele anlamına gelen σαυρος (sauros) sözcüklerinden oluşan yeni bir cins adıdır. Tür adı ise Rus paleontolog ve bilim kurgu yazarı Ivan Yefremov'dan alınmıştır. Diğer ikisi, PIN 553-1 ve PIN 552–2, da yeni türler olarak adlandırıldı ve sırasıyla G. lancinator ve G. novojilovi olarak Kuzey Amerika cinsi Gorgosaurus'a atandı. Bu son üç örnek, ilkinden daha küçüktür.
Fiziksel Özellikler
Tyrannosaurus'tan biraz daha küçük olmasına rağmen, Tarbosaurus en büyük tyrannosaurin türlerinden biriydi. PIN 551–1 tip örneği yaklaşık 10–11 metre uzunluğunda, kalça seviyesinde 3 metre yüksekliğinde ve 4,5–5 ton ağırlığındaydı. Bazı yetişkin örneklerin uzunluğunun muhtemelen 12 metre olduğu tahmin edilmektedir. Diğer yetişkin örnekler biraz daha küçüktü, MPC-D 107/2, ZPAL.MgD-I/4 ve PIN 552-1'in ağırlığı muhtemelen 2,2 ila 3,4 ton arasındaydı. Bilinen en büyük Tarbosaurus kafatası yaklaşık 1,35 m uzunluğundadır ve Tyrannosaurus dışında diğer tüm tyrannosauridlerin kafataslarından daha büyüktür. Kafatası, Tyrannosaurus'unki gibi uzundu, ancak özellikle arkaya doğru geniş değildi. Kafatasının arka kısmının genişlememiş olması, Tarbosaurus'un gözlerinin doğrudan öne bakmadığı anlamına geliyordu, bu da Tyrannosaurus'un sahip olduğu binoküler görüşün Tarbosaurus'ta bulunmadığını gösteriyordu. Kafatasındaki büyük fenestrae (boşluk), kafatasının toplam ağırlığını azaltıyor ve kaslar için bağlanma noktası görevi görüyordu. Çenelerinde 58 ila 64 diş bulunurdu. Bu diş sayısı, Tyrannosaurus'unkinden biraz daha fazladır, ancak Gorgosaurus ve Alioramus gibi daha küçük tyrannosauridlerden daha azdır. Tyrannosauridler genel beden yapısı bakımından çok az farklılık gösterirlerdi ve Tarbosaurus da bir istisna değildi. Başı S şeklinde bir boyunla desteklenirken, kuyruk dahil omurganın geri kalan bölümü yatay olarak dururdu. Tarbosaurus'un kolları küçüktü ve boyutu ile oranlandığında bu familyanın tüm üyelerininkiler arasında en küçüğüydü. Her iki elinde pençeli ikişer parmak vardı ve kimi örneklerde, yakın akraba cinslere benzer biçimde, pençesiz üçüncü bir metakarpal kemik daha bulunmaktaydı.
Sınıflandırma
Tarbosaurus, Tyrannosauridae familyasının Tyrannosaurinae alt familyasında bir teropod olarak sınıflandırılır. Diğer üyeleri arasında Kuzey Amerika'dan Tyrannosaurus ve ondan daha yaşlı Daspletosaurus ve muhtemelen Moğolistan'dan Alioramus cinsi bulunur. Bu alt familyadaki canlılar, Albertosaurus'tan çok Tyrannosaurus ile daha yakından ilgilidir ve diğer alt familya Albertosaurinae'ye göre daha büyük kafatasları ve daha uzun uyluk kemikleri içeren sağlam yapılarıyla bilinirler. Tarbosaurus bataar, başlangıçta Tyrannosaurus'un bir türü olarak tanımlanmıştı ve bu sınıflandırma, bazı daha yeni çalışmalar tarafından da desteklendi. Diğerleri ise, bu cinsleri ayrı tutmayı tercih etmekle birlikte, onları kardeş taksonlar olarak kabul etmeye devam ediyorlar. 2020 yılında Voris ve ark. tarafından yapılan filogenetik çalışmaya dayanarak oluşturulan tyrannosaurinae aile ağacı aşağıda görülmektedir.
| Tyrannosaurinae |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Paleoçevre
Tarbosaurus, başlıca Nemegt Formasyonunda bulunur. Bu formasyonun çökelleri, altta yatan Barun Goyot ve Djadochta Formasyonlarının işaret ettiğinden çok daha nemli bir iklimi gösteren büyük ırmak kanalları ve toprak birikintilerini muhafaza eder. Ancak, kaliş birikintileri en azından dönemsel kuraklıkların olduğunu belirtir. Çökeller, büyük nehirlerin kanallarına ve taşkın ovalarına birikmiştir. Bu formasyonun kaya fasiyesleri, çamur düzlükleri ve sığ göllerin varlığını göstermektedir. Çökeller ayrıca, Kretase döneminin devasa dinozorlarını besleyebilecek düzeyde çeşitli besinler sunan zengin bir habitatın varlığını da göstermektedir.
Kaynakça
- ^ Maleev, Evgeny A. (1955). "Giant carnivorous dinosaurs of Mongolia". Doklady Akademii Nauk SSSR. 104 (4): 634–637.
- ^ a b "Giant theropod dinosaurs from Asia and North America: Skulls of Tarbosaurus bataar and Tyrannosaurus rex compared". 16 Ocak 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF). Erişim tarihi: 8 Aralık 2025.
- ^ New Carnivorous Dinosaurs from the Upper Cretaceous of Mongolia
- ^ Genus List for Holtz (2007) Dinosaurs
- ^ Mandibular force profiles of Alioramini (Theropoda: Tyrannosauridae) with implications for palaeoecology of this unique lineage of tyrannosaurid dinosaurs[ölü/kırık bağlantı]
- ^ a b Holtz, Thomas R. Jr. (2004). "Tyrannosauroidea". In Weishampel, David B.; Dodson, Peter; Osmólska, Halszka (eds.). The Dinosauria (Second ed.). Berkeley: University of California Press. p. 124. ISBN 978-0-520-24209-8.
- ^ Carpenter K, Tanke D.H. & Skrepnick M.W. (2001), Mesozoic Vertebrate Life (Indiana University Press, ISBN 0-253-33907-3), s. 71.]
- ^ "A new genus and species of tyrannosauroid from the Late Cretaceous (Middle Campanian) Demopolis Formation of Alabama". 9 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Aralık 2025.
- ^ A new tyrannosaurine (Theropoda:Tyrannosauridae) from the Campanian Foremost Formation of Alberta, Canada, provides insight into the evolution and biogeography of tyrannosaurids
- ^ Novacek, M. (1996). Dinosaurs of the Flaming Cliffs. Bantam Doubleday Dell Publishing Group Inc. New York, New York. ISBN 978-0-385-47775-8
Dış bağlantılar
Resimler
- Skeletal image of Shanshanosaurus at The Grave Yard.
- Comparison between Tarbosaurus skulls from specimens of different age group and size.
Konuyla ilgili yayınlar
- Discussion and specimen list at The Theropod Database.
- Review of the Tyrannosauridae by George Olshevsky (1995).