Polifimos

Polifimos (Antik Yunanca: Πολύφημος, Polýphēmos), Yunan mitolojisinde Kikloplardan biri, Poseidon ile Thoosa'nın oğludur. En çok Homeros'un Odisseia'sının dokuzuncu kitabında Odysseus ve adamlarını mağarasında alıkoyan tek gözlü dev olarak bilinir. Odysseus tarafından kör edilmesinin ardından babası Poseidon'dan intikam istemesi, Odysseus'un İthaka'ya dönüş yolculuğunda karşılaştığı engellerin nedenlerinden birini oluşturur.

Polifimos, sonraki antik edebiyatta Homeros'taki insan yiyen ve saldırgan karakterinden farklı biçimlerde de ele alındı. Özellikle pastoral şiir geleneğinde deniz perisi Galatea'ya âşık olan ancak karşılık bulamayan bir figür hâline geldi.

Odisseia'nın dokuzuncu kitabında Odysseus, Truva Savaşı'ndan dönüş yolculuğu sırasında bir grup adamıyla birlikte Kiklopların yaşadığı ülkeye ulaşır. Buradaki Kikloplar tarımla uğraşmayan, ortak yasaları ve siyasal kurumları bulunmayan pastoral bir topluluk olarak betimlenir. Odysseus ve beraberindekiler Polifimos'un mağarasına girer; sürüsüyle geri dönen Polifimos mağaranın girişini büyük bir kayayla kapatır ve içerdekileri tutsak eder. Ardından Odysseus'un bazı adamlarını öldürerek yer.

Odysseus kaçabilmek için Polifimos'a yanında getirdiği güçlü şaraptan verir. Polifimos adını sorduğunda kendisini “Hiç Kimse” olarak tanıtır. Kiklop sarhoş olup uykuya daldığında Odysseus ve adamları sivriltilip ateşte kızdırılmış bir kazığı tek gözüne saplayarak onu kör eder. Polifimos'un bağırışlarını duyan diğer Kikloplar mağaranın dışından kendisine kimin zarar verdiğini sorduklarında “Hiç Kimse” yanıtını alınca yardım etmeden uzaklaşırlar. “Hiç Kimse” kandırmacası ve kişisel adların anlatıdaki rolü, Polifimos bölümünün dil ve adlandırma açısından incelenen başlıca unsurlarındandır.

Ertesi sabah Polifimos, hayvanlarını mağaradan çıkarırken kaçış girişimini fark etmek amacıyla koyunların sırtlarını yoklar. Odysseus ve hayatta kalan adamları ise koyunların altına tutunarak mağaradan çıkmayı başarır. Denize açıldıktan sonra Odysseus gerçek kimliğini Polifimos'a açıklar. Bunun üzerine Polifimos, babası Poseidon'a yakararak Odysseus'un evine dönememesini; dönmesi kaderinde varsa da yol arkadaşlarını kaybederek geç ve sıkıntılı biçimde dönmesini ister. Poseidon daha sonra Odysseus'un dönüş yolculuğunu engeller.

Euripides'in Kiklop adlı satir oyunu, Homeros'un dokuzuncu kitaptaki Polifimos anlatısını yeniden işler. Günümüze bütünüyle ulaşmış tek Antik Yunan satir oyunu olan eserin başlıca edebî kaynağı Odisseiadaki Polifimos bölümüdür.

Polifimos'un aşk hayatı Odisseiada yer almaz ve Euripides'in eserinde yalnız sınırlı biçimde görülür. Daha sonraki edebî gelenekte ise Galatea'ya duyduğu aşk, karakterin başlıca özelliklerinden biri hâline geldi. Theokritos'un özellikle 6. ve 11. idillerinde Polifimos, Galatea'ya kur yapan âşık bir çoban ve şarkıcı olarak tasvir edildi. Galatea'nın Polifimos'un sevgisine karşılık vermemesi pastoral edebiyatta sıkça işlenen bir konu oldu.

Ovidius'un Metamorfozlar adlı eserinde anlatı daha da genişletildi. Bu versiyonda Galatea, Akis adlı genç bir adama âşıktır. Polifimos ikisini birlikte gördüğünde Akis'i büyük bir kaya parçasıyla ezerek öldürür; Galatea ise Akis'i kendi adını taşıyan bir nehre dönüştürür. Böylece Polifimos, Homeros'taki Odysseus anlatısının yanı sıra Galatea ve Akis etrafında gelişen ayrı bir mitolojik geleneğin de karakteri hâline geldi.

Polifimos'un kör edilmesi Antik Yunan sanatında erken dönemlerden itibaren sık kullanılan Odisseia sahnelerinden biri oldu. Yaklaşık MÖ 660'a tarihlenen Eleusis Amforası'nın boyun bölümünde Odysseus ile adamlarının Polifimos'un gözünü bir kazıkla kör ettiği sahne yer alır. Daha sonraki sanat eserlerinde mağaradan kaçış ve Polifimos'un Odysseus'un gemisine kaya fırlatması gibi Homeros kaynaklı sahnelerin yanı sıra Polifimos ile Galatea arasındaki aşk anlatısı da işlendi.

• Wikimedia Commons'ta Polyphemos ile ilgili çoklu ortam belgeleri bulunur