| Pamuk | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||||||
| Biyolojik sınıflandırma | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
Gossypium hirsitum
L. |
Pamuk (Gossypium hirsitum), ebegümecigiller (Malvaceae) familyasından anavatanı Hindistan olan kültürü yapılan bir bitki türüdür.
Morfoloji
Pamuk bitkisi kök, sap, yaprak, çiçek ve tohumdan oluşmaktadır. Tür ve varyetesine göre 60–120 cm, ağaç halinde olanlar ise 5–6 m boylanabilir. Pamuk 30–100 cm derine, 50–80 cm yanlarına uzanan kazık köke sahiptir. Toprak yüzeyinin 8–10 cm altında ilk yan kökler meydana gelir Bunlar yatay olarak büyürler. Yan köklerin sayıları 3-4 tanedir. Her biri tekrar dallanarak etrafa yayılır. Epidermis hücrelerinin dışa doğru uzaması ile sayısız emici tüyler meydana gelir. Genel olarak kök toprakta dik olarak ya da bir süre sonra zikzak çizerek devam eder. Uygun koşullarda kök uzunluğu 1,5 m'ye kadar ulaşabilir.
Afrika'da, çok yıllık ağaç şeklinde olan pamuk çeşitleri de vardır. Pamuk gövdeleri dik, dallanmış ve çok tüylüdür. Yapraklar uzun saplı, parçalı ve tabanı kalp şeklindedir. Çiçekler saplı ve yaprakların koltuğunda tek tek bulunur. Dış çanak yaprakları üç parçalı, taç yaprakları ise beş serbest parçalıdır. Meyvesi, olgunlukta açılan veya kapalı kalan, 3-5 gözlü bir kapsüldür. Bu kapsüle koza da denir. Her gözde siyahımsı renkli, oval şekilli ve üzeri uzun, sık ve beyaz renkli tüylerle örtülü 5-10 tohum bulunur. Pamuk tohumu, etrafındaki bu tüy veya liflerle beraber `kütlü` adını alır.
Tarih ve etimoloji
Arkeolojik kanıtlar gerek Hindistan gerek Güney Amerika'da birbirinden bağımsız olarak 6000 ila 7000 yıl önce pamuğun değişik türlerinin tarımının yapıldığı ve giyimde kullanıldığını göstermektedir. Eski dünyaya pamuk Hindistan'daki Harappa uygarlığından gelmiştir. Mezopotamya'dan da Eski Mısır'a geçmiştir.
Pamuğun Arapçadaki ismi olan kutun ('al kutun') İngilizceye cotton, İspanyolcaya algodón olarak geçmiştir. Pamuk için Türkiye'de yerel olarak üreticilerin kullandığı 'pambuk', 'bambuk' adının da, bugün Kuzey Suriye'de yer alan Menbic şehrinin (Hierapolis Bambyce ya da Bambyke) başka dillerdeki değişik söylenişinden gelmiş olması muhtemeldir. (Arnold Toynbee, Turkey: A Past and a Future, dipnot.50)
Pamuk, alüvyonlu ve kuvvetli toprakları sever. Derin sürülmüş ve iyi gübrelenmiş topraklara ekilir. Ekim; sıcak bölgelerde şubat, soğuk bölgelerde Mart-Nisan aylarında yapılır. Ağustos ve Eylül'de hasat edilir. Pamuk için en büyük tehlike yağmurlardır. Yağmurlar, verimin ve kalitenin düşmesine sebep olur.
Türkiye'de MÖ 330 yılına dek geriye giden uzun bir tarihçesi olmasına karşın asıl gelişmesi 11. yüzyılda Selçuklu Türkleri ve 14. yüzyılda Osmanlı Türkleri zamanında olmuştur. Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanından sonra ise pamuk tarımına büyük önem verilmiştir.
Pamuk çeşitleri
Türkiye'de yetiştirilen pamukların tamamı orta lifli pamuklar olup birçok çeşidi kullanılmaktadır. Yaygın olanları; Gloria, Lydia, 499, Lima, BA373 akala, Stoneville 453, Carolina Quin, Çukurova 1518, Sayar 314, Nazilli 84, Nazilli 87, Maraş/Erşan 92, Ege 7913 Carmen, Flora, Celia, Candia, Julia, Beyaz Altın 119, BA308, Diamond çeşididir.
Türkiye'de coğrafi işaretli pamuklar
Türkiye'de bazı pamuklar yetiştirildikleri coğrafi bölgeyle ilişkili özellikleri nedeniyle coğrafi işaret ile tescillenmiştir. TÜRKPATENT kayıtlarında Ege pamuğu, Çukurova pamuğu, Söke pamuğu ve Şanlıurfa pamuğu coğrafi işaretli pamuklar arasında yer almaktadır.
Şanlıurfa pamuğu
Şanlıurfa pamuğu, Şanlıurfa ili sınırları içinde sertifikalı tohumlar kullanılarak yetiştirilen pamukların hasat edilmesi, çırçırlanması, preslenmesi ve balyalanmasıyla elde edilen pamuktur. Bölgenin iklim, toprak, ekolojik koşullar ve sulama özellikleri; pamuğun lif parlaklığı, yumuşaklığı, boya alma kabiliyeti, kopma dayanıklılığı ve lif uzunluğu gibi özelliklerini etkiler.
Şanlıurfa'da pamuk üretimi ve pamuklu dokumacılığın geçmişi eski dönemlere uzanır. Tescil belgesinde, Evliya Çelebi'nin 1650 yılında Urfa'da pamuk ipliğinden dokunan bezlerden söz ettiği, 1867 tarihli Halep Vilayet Salnamesi'nde ise Urfa'da bez ve pamuktan aba üretildiğinin kaydedildiği belirtilir. Modern pamuk tarımı ise Atatürk Barajı'ndan Harran Ovası'na sulama suyu verilmesinin başladığı 1995 yılından sonra yaygınlaşmıştır.
Şanlıurfa pamuğunun lif uzunluğu 28-31,2 mm, lif kopma dayanıklılığı 30-36 g/tex ve çırçır randımanı %40-45 aralığındadır. Kütlü pamuk verimi ise dekara 450-620 kg olarak belirtilmiştir.
Şanlıurfa pamuğu, Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odasının başvurusu üzerine 17 Ekim 2024 tarihinde 1650 tescil numarasıyla menşe adı olarak tescil edilmiştir. Coğrafi sınırı Şanlıurfa ilidir.
Ekolojik istekleri
Pamuk için ideal hava sıcaklığı 21 ila 37 °C arasındadır. Toprak yeterince süzek, kumlu-killi ve organik maddece zengin olmalıdır.
Dünyada pamuk üretimi
| Sıra | Ülke | 2009 | 2010 | 2011 |
|---|---|---|---|---|
| 1 |  Çin |
6,377,000 | 5,970,000 | 6,588,950 |
| 2 |  Hindistan |
4,083,400 | 5,683,000 | 5,984,000 |
| 3 |  ABD |
2,653,520 | 3,941,700 | 3,412,550 |
| 4 |  Pakistan |
2,111,400 | 1,869,000 | 2,312,000 |
| 5 |  Brezilya |
956,189 | 973,449 | 1,673,337 |
| 6 |  Özbekistan |
1,128,200 | 1,136,120 | 983,400 |
| 7 |  Türkiye |
638,250 | 816,705 | 954,600 |
| 8 |  Avustralya |
329,000 | 386,800 | 843,572 |
| 9 |  Türkmenistan |
220,100 | 330,000 | 330,000 |
| 10 |  Arjantin |
135,000 | 230,000 | 295,000 |
| — | Dünya | 19,848,921 | 22,714,154 | 24,941,738 |
| Kaynak: BM Gıda ve Tarım Örgütü |
Ayrıca bakınız
- Pamuk hasat makinası
- Bisinoz
- Nitroselüloz (Pamuk barutu)
- Pamuk yağı
- Doğal renkli pamuk
Kaynakça
- ^ "Ege Pamuğu". Türk Patent ve Marka Kurumu. Erişim tarihi: 10 Eylül 2026. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
- ^ "Çukurova Pamuğu". Türk Patent ve Marka Kurumu. Erişim tarihi: 10 Eylül 2026. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
- ^ "Söke Pamuğu". Türk Patent ve Marka Kurumu. Erişim tarihi: 10 Eylül 2026. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
- ^ a b c "Şanlıurfa Pamuğu". Türk Patent ve Marka Kurumu. Erişim tarihi: 10 Eylül 2026. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
- ^ a b c "2024/184 Sayılı Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni". Türk Patent ve Marka Kurumu. 1 Kasım 2024. s. 28-31. Erişim tarihi: 10 Eylül 2026. Arşivlenmesi gereken bağlantıya sahip kaynak şablonu içeren maddeler (link)
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 6 Eylül 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Ekim 2019.
- ^ "Production of Cotton by countries". UN Food & Agriculture Organization. 2011. 1 Haziran 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2013.
