Kataban

Kataban (Katabanca: 𐩤𐩩𐩨𐩬, roman. : qtbn, lit. Katabān') Güney Arabistan'da, MÖ 1. binyılın başlarından MS 1. veya 2. yüzyılın sonlarına kadar varlığını sürdüren eski bir Yemen krallığıydı.

Yemen'in eski altı Güney Arap krallığından biriydi. Diğerleri Saba Krallığı, Maîn, Hadramut Krallığı, Himyer Krallığı ve Evsan Krallığı'dır.

Coğrafya

Katabān, Beyhan Vadisi etrafında merkezlenmişti ve başkenti Timna şehriydi.

Kataban'ın komşuları kuzeybatı ve batıda Saba, güneyde Evsan ve doğuda Hadramut idi. En geniş sınırlarına ulaştığında Kataban'ın toprakları güneybatıda Babülmendep'ten kuzeyde Ṣayhad çölüne ve doğuda Hadramut'un batı sınırlarına kadar uzanıyordu.

Tarihçe

Tarih öncesi

Kataban'da en eski insan varlığı Neolitik Çağ'da MÖ 20. yüzyıla kadar uzanır. En eski yerleşimler ise MÖ 11. ila 10. yüzyıllara dayanmaktadır.

Daha sonra, Levant ve Mezopotamya'dan gelen Semitik diller konuşan göçmenler Güney Arabistan'a ulaştı ve yanlarında erken dönem çömlekçiliği de dahil olmak üzere birçok yeni kültürel unsur getirdi. Yerel ve göçmen kültürler sonunda Kataban'ın ait olduğu Antik Güney Arabistan kültürünün ortaya çıkmasına yol açtı.

Krallık

Katabân, MÖ 7. yüzyılın sonları veya 6. yüzyılın başlarında Timna merkezli merkezileşmiş bir devlete dönüşmüştü. Bu erken dönemde sırasıyla Sumhuʿalay Vatar'ın oğlu Havfiam Yuhanim ve Ḏamarali'nin oğlu Yadab adında iki ortak kral tarafından yönetiliyordu.

MÖ 7. yüzyılın sonlarında, Katabân ve yakınlardaki Hadramut krallığı başlangıçta komşu Saba krallığının kralı Karib'il Vatar'ın müttefikleriydi, ancak kısa süre sonra Karib'il Vatar ile Katabân kralı Yadab arasında düşmanlıklar çıktı. MÖ 6. yüzyılda Katabân, Saba'nın kontrolü altına girdi.

Katabân, MÖ 5. yüzyılın sonlarında bağımsızlığını yeniden kazandıktan sonra Saba'nın hegemonyasını reddetti ve Main ve Hadramut ile birlikte Güney Arabistan bölgesinin önde gelen devletlerinden biri oldu.

Katabân, Main'i fethetmeyi başardı ve kısa süre sonra Saba'ya karşı başarılı bir yayılmacı politika izleyerek Sabalılardan Babülmendap'e kadar topraklar ele geçirdi. MÖ 3. yüzyıla gelindiğinde, Katabân Güney Arabistan'da Saba'nın üstünlüğüne meydan okuyordu. MÖ 1. yüzyılda bir dönemde Katabân, Sabaya karşı Hadramut, Radman, Mahay ve Arap göçebelerle bir ittifak kurdu. Bu dönemde Katabân kralları, Güney Arabistan'daki yerel hegemonlar tarafından kullanılan mukarrib (çev. 'birleştirici') ve malik (çev. 'kral') unvanlarını benimsediler.

MÖ 2. yüzyılda, Himyer Krallığı'nın kabile konfederasyonu MÖ 110 civarında ondan ayrılıp Saba'ya katılarak Saba ve Hu-Raydan krallığını kurunca, Katabân topraklarının güneybatı kısmını kaybetti. Katabân kısa süre sonra gerilemeye başladı ve MÖ 5. yüzyıldan beri süregelen refahı sona erdi.

Greko-Romen yazarı Yaşlı Pliny, MÖ 26'da Aelius Gallus'un Güney Arabistan'a yaptığı başarısız seferi sırasında Katabanlıların yetenekli savaşçılar olduğunu kaydetmiştir.

Katabân krallığı, 1. yüzyılın sonlarında Hadramut ve Himyer Krallığı'nın topraklarını kendi aralarında bölüştürüp ilhak etmesiyle nihayet sona erdi.

Mirası

Saba ve Ḥaḍramut, Tevrat'ın Uluslar Tablosu'nda anılırken, Kataban'ın adı metnin hiçbir yerinde kaydedilmemiştir; bunun nedeni muhtemelen metnin yazıldığı sırada bağımsız bir devlet olmamasıdır.

Yunan-Romen yazarı Strabo Kataban adını Kattabania (Grekçe: Κατταβανία) biçiminde kaydetti ve başkentinden Tamna olarak bahsetti. (Grekçe: Τάμνα), Romalı yazar Yaşlı Pliny ise Katabān'ı "Gebbanitae" ve Timna'yı "Thomna" olarak adlandırdı.

Kral listesi

Kataban'ın bilinen kralları şunlardır:

Mukarrib ünvanlı krallar

Sumhualay Varatar
I. Havfiamm Yuhanim I, Sumhuʿalay Vatar'ın oğlu
I. Şahr
Yadab Zubyan Yuhanim, Şahr'ın oğlı
Şahr Hilal Zubyan, Yadab Zubyan Yuhanim'ın oğlı
Sumuhuvatar (Saba kralı Yitaamar Vatar'a yenildi)
Varavil (Saba kralı Karibil Vatar'ın vassalı)
II. Şahr
Yadab Zubyan, II. Şahr'ın oğlu (Kataban'ın son mukarrib ünvanlı kralı ve ilk malik ümvanlı kralı)

Malik ünvanlı krallar

Yadab Zubyan, II. Şahr'ın oğlu (Kataban'ın son mukarrib ünvanlı kral ve ilk malik ünvanlı kralı)
Şahr Hilal, Yadʿab Zubyan'ın oğlu
Nabatamm, Şahr Hilal'ın oğlu
Dimrialay
Yadab Yagil, Ḏimriʿalay'ın oğlu
Abişibam
Şahr Gaylan, Abişibam'ın oğlu
Biamm, Şahr Gaylan'ın oğlu
Yadʿab (Yagil ?), Şahr Gaylan'ın oğlu ve Biamm'ın kardeşi
Şahr Yagil, Yadab (Yagil ?)'ın oğlu (Main'i aldı)
Şahr Hilal Yuhanim, Yadab (Yagil ?) oğlu ve brŞahr Yagil'in kardeşi
Yadab Zubyan Yuhargib
Farikarib
Yadab Gaylan, Fariʿkarib'in oğlu
II. Havfiamm Yuhanim
Şahr Yagil Yuhargib, II. Havfiamm Yuhanim'in oğlu
Varavil Gaylan Yuhanʿim, Şahr Yagil Yuhargib'in oğlu
Fariʿkarib Yuhavdi, Şahr Yagil Yuhargib'in oğlu ve Varavil Gaylan Yuhanʿim'in kardeşi
Yadab Yanuf
Zarikarib
Şahr Hilal Yuhakbiz, Zarikarib'in oğlu

Kaynakça

^ Kitchen 2001, s. 122.
^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j Van Beek 1997.
^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g Bryce 2009, s. 578.
^ Hoyland 2002, s. 127.
^ ^a ^b Hoyland 2002, s. 42.
^ ^a ^b ^c Kitchen 2001, s. 123.
^ Hoyland 2002, s. 48.
^ Schiettecatte 2017.
^ Hoyland 2002, s. 46.
^ Hoyland 2002, s. 47.
^ Albright 1950.

Ana kaynakça

Albright, W. F. (1950). "The Chronology of Ancient South Arabia in the Light of the First Campaign of Excavation in Qataban". Bulletin of the American Schools of Oriental Research. 119 (119). ss. 5–15. doi:10.2307/3218798. JSTOR 32187986 December 2022.
Bryce, Trevor (2009). The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia: From the Early Bronze Age to the Fall of the Persian Empire. Londra, Birleşik Krallık: Routledge. ISBN 978-0-415-39485-7.
Alessandro de Maigret. Arabia Felix, translated Rebecca Thompson. London: Stacey International, 2002. 1-900988-07-0
Hoyland, Robert G. (2002). Arabia and the Arabs: From the Bronze Age to the Coming of Islam. Londra, Birleşik Krallık: Routledge. ISBN 978-1-134-64634-0.
Kitchen, Kenneth (2001). "Economics in Ancient Arabia from Alexander to the Augustans". Archibald, Zofia H.; Davies, John; Gabrielsen, Vincent; Oliver, G. J. (Ed.). Hellenistic Economies. Londra, Birleşik Krallık: Routledge. ss. 119–132. ISBN 978-1-134-56592-4.
Andrey Korotayev. Ancient Yemen. Oxford: Oxford University Press, 1995 2018-11-16 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. 0-19-922237-1.
Andrey Korotayev. Pre-Islamic Yemen. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 1996. 3-447-03679-6.
Andrey Korotayev. Socio-Political Conflict in the Qatabanian Kingdom? (A re-interpretation of the Qatabanic inscription R 3566) // Proceedings of the Seminar for Arabian Studies 27 (1997): 141–158 2023-04-11 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi..
Raoul McLaughlin (2014). The Roman Empire and the Indian Ocean (Hardcover) (English). Pen & Sword Military. s. 138. ISBN 9781783463817. KB1 bakım: Tanımlanamayan dil (link)
Merighi, Francesca; Liverani, Mario, (Ed.) (2003). Arid Lands in Roman Times (Paperback) (English). All'insegna del giglio. s. 144. ISBN 9788878142664. KB1 bakım: Tanımlanamayan dil (link)
Van Beek, Gus W. (1997). "Qataban". Meyers, Eric M.; Dever, William G.; Meyers, Carol L.; Muhly, James D.; Pardee, Dennis; Sauer, James A.; Finney, Paul Corby; Jorgensen, John S. (Ed.). The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East. 4. Oxford, Birleşik Krallık; New York City, United States: Oxford University Press. ss. 383–384. ISBN 978-0-195-06512-1.
Schiettecatte, Jérémie (2017). "Himyar". The Encyclopedia of Ancient History (PDF). John Wiley & Sons, Inc. ss. 1–2. doi:10.1002/9781444338386.wbeah30219. ISBN 9781405179355. Erişim tarihi: 8 November 2022.

[FOOTNOTEKitchen2001122-1] Kitchen 2001, s. 122.

[FOOTNOTEVan_Beek1997-2] ^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j Van Beek 1997.

[FOOTNOTEBryce2009578-3] ^ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g Bryce 2009, s. 578.

[FOOTNOTEHoyland2002127-4] Hoyland 2002, s. 127.

[FOOTNOTEHoyland200242-5] Hoyland 2002, s. 42.

[FOOTNOTEKitchen2001123-6] Kitchen 2001, s. 123.

[FOOTNOTEHoyland200248-7] Hoyland 2002, s. 48.

[FOOTNOTESchiettecatte2017-8] Schiettecatte 2017.

[FOOTNOTEHoyland200246-9] Hoyland 2002, s. 46.

[FOOTNOTEHoyland200247-10] Hoyland 2002, s. 47.

[FOOTNOTEAlbright1950-11] Albright 1950.