Havan; piyade birliklerinin kullandığı, üst açı grubu ile atış yapabilen, namlu ağzından elle tek tek doldurulan destek silahıdır. Havanın bazı modellerinde mermi, namlunun içinin dibindeki iğneye çarpar çarpmaz otomatik olarak ateşlenirken (81 mm UT-1, 81 mm M-1, 106 mm orta havan ve 60 mm Komando Havanı gibi), bazı modellerinde ise top ve obüslerdekine benzer ateşleme ipinin çekilmesiyle ateşlenmektedir. (120 mm TOSAM HY-12 havanı gibi)
Havanın tesirli ya da etkili menzili olmamaktadır. Bu parametreler attıkları mermiye göre değişmektedir. Havanların başlıca mühimmat türleri tahrip, aydınlatma, sis ve eğitim mermileri olmak üzere dörde ayrılmaktadır. Bunların dışında hâlihazırda geliştirilmekte olan modern mühimmat tiplerinden serpme mayın taşıyan kargo mühimmatları veya anti tank mühimmatları vb. gibi mermi türleri de vardır.
Üst açı grubu tabiri; namludan çıkan mühimmatın direkt hedefe değil, önce yukarı doğru yükselip ardından hedefe dik bir şekilde düşmesi olarak tanımlanmaktadır. Bu sayede bir tepe veya yüksek bir binanın arkasına aşırtma atışlar yapılabilmektedir. Bu, üst açı grubunun oluşum sebebi ve en önemli avantajıdır. Dezavantajı ise merminin hedefe varış süresinin uzun olması, isabet oranının düşük olması ve atmosferik hava şartlarından daha fazla etkilenmesi olarak sıralanabilmektedir.
Havanlar, destekledikleri birliklerin daha da arkalarında bulunmaktadırlar. Bir havan birliği, operasyonel görevlerini yerine getirebilmek için temel olarak üç ana unsurdan oluşur: İleri gözetleyici unsuru: Ateş altına alınması gereken hedefleri tespit eder, koordinatlarını belirler ve bu bilgileri merkez unsura iletir. Ateş idare unsuru: İleri gözetleyiciden gelen hedef verilerini değerlendirir; hava durumu, mesafe ve açı gibi gerekli teknik hesaplamaları yaparak atış komutlarını hazırlar. Atış unsuru: Ateş idare merkezinden aldığı veriler doğrultusunda havan silahlarını yönlendirerek atışı gerçekleştiren birimdir.
Havanlar normal şartlarda ateş altına aldıkları hedefleri görmemektedir. Kimi zaman 5000 m veya daha uzağa bile atış yapabilmektedir. Ancak gerektiğinde basit usuller kullanarak hedefi görerek de ateş edebilmektedir. 60 mm komando havanları, hem görerek hem de görmeyerek atış yapabilme özelliğine sahiptir.
Havanlar; namlu, namlunun altında bulunan döşeme, namlunun ortasına sabitlenmiş ve ayakta durmasını sağlayan çatal ayak ve gerekli nişan esaslarının girilebilmesi için bir nişan aletinden oluşmaktadır.
Havanların en önemli özelliği portatif olması ve süratle atışa başlayabilmesidir. Bu sebepten ötürü temelde toplardan bir farkı olmamasına rağmen topçular yerine piyadeler tarafından kullanılmaktadır. Muharebelerde ön safta bulunan piyadelerin acil ateş desteği ihtiyacına topçuların reaksiyon süreleri çok uzun olacağından kendi bünyelerindeki havanlarla bu işi derhal yapmaktadırlar. Havanların yapıları gereği portatif olması (toplar gibi tonlarca ağırlıkta olmaması), atış hassasiyetine olumsuz etki etmektedir. Ancak bu durum, havanların yüksek sayıdaki hızlı atım sayısıyla giderilmeye çalışılmaktadır.
Havanlar hedeflerini görmedikleri için geometrideki açıları kullanarak ateş etmektedir. Birbirlerini görenlerin birbirleriyle olan açısal ilişkileri ve bulunduğu konumların değerlemesiyle hangi açı ve hangi barut miktarıyla atış yapılacağı tespit edilmektedir.
Çok yüksek maliyetlere yol açan, çok iş gücü gerektiren ve çok karışık sistemlere sahip top ve obüslere nazaran dünya piyade muharebelerinde havanların başarı öyküsü sayılamayacak kadar çoktur.
Havan silah sistemlerinin en önemli unsuru ise onu kullanan mürettebatıdır. Çünkü etkili havan atışı için eğitimin önemi diğer her şeyden daha önemlidir.
Zırhlı araçlara yüklenmiş havan sistemleri de mevcuttur. Bunların bir kısmı havana sadece taşıyıcılık yaparken, bir kısmı ise otomatik sistemlerle donatılmış olup; hem mermiyi otomatik yükler hem de hesaplamaları otomatik yapmaktadır. Ancak piyade harekâtının temel mantığı her yerde bir zırhlı aracı kabul görmediğinden bu gibi sistemler ekseri zırhlı birliklerce kullanılmaktadır.
Tarihi
Havan topları yüzlerce yıldır kullanılmaktadır. Havan toplarının en eski kullanımına dair kayıtlar, 1413 yılında Kore'de gerçekleşen bir deniz savaşında bulunmaktadır: Koreli silah ustaları wan'gu (kabak biçimli havan topu) (완구, 碗口) geliştirmişlerdir. En Eski wan'gu 1407 yılına tarihlenmiştir. Kuşatma'da ilk havan, Fatih Sultan Mehmed tarafından İstanbul'un fethinde kullanılmıştır. Aynı zamanda ilk havan topu sınıfı da kapıkulu ocaklarına bağlı humbaracı ocağıdır.[kaynak belirtilmeli] İlk nakledilebilir havan, Baron Menno van Coehoorn tarafından icat edilmiştir. (Grave Kuşatması, 1673). Amerikan İç Savaşı sırasında her iki taraf da, yaklaşık 82 kg ağırlığa sahip Coehorn-tipi havanlar kullanmıştır.
Havan, ilk kuşatma savaşlarının görülmesiyle birlikte yüzyıllar boyunca var olmuştur. Bununla birlikte, Pumhart von Steyr gibi ilkel modelleri oldukça büyük ve ağır olduğundan nakledilmesi de kolay olmamıştır. Bu silahlar, basitçe mutfaklardaki demir kaseleri veya isimlerini aldıkları eczacı havanlarını andırır şekilde yapılmıştır.
- Çeşitli havanlar
-
Osmanlı Ordusu tarafından kullanılan 19. yüzyıl İngiliz yapımı ağızdan dolma kaval havan topu, Çap:34 cm, Boy:130 cm (MKEK Müzesi, Ankara, 2020) -
ABD Ordusu'nun Amerikan İç Savaşı'nda kullandığı 13 inçlik raylı havan
Kaynakça
- ^ "mortar definition". Oxford Dictionary of English (İngilizce). Oxford University Press. 9 Ekim 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 10 Ekim 2019.
- ^ Stephen Turnbull (2002). Siege Weapons of the Far East (2): AD 960–1644. Osprey Publishing. s. 13. ISBN 978-1-841-76340-8.
- ^ "Toys". Culturecontent.com. 10 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Kasım 2017.
- ^ Gábor Ágoston (2005). Guns for the Sultan: Military Power and the Weapons Industry in the Ottoman Empire. Cambridge University Press. p. 68. ISBN 978-0-521-84313-3.
- ^ http://encyclopedia.jrank.org/CLI_COM/COEHOORN_MENNO_BARON_VAN_1641_1.html 2 Eylül 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. BARON VAN MENNO COEHOO... - Online Information article about BARON VAN MENNO COEHOO