Sanayi Devrimi

Sanayi Devrimi veya Endüstri Devrimi, insanlık tarihinin Tarım Devrimi'nden sonraki en köklü dönüşümlerinden biri olarak kabul edilen, üretim süreçlerinin daha yaygın, verimli ve mekanikleşmiş bir yapıya dönüşmesiyle karakterize edilen küresel bir ekonomik ve toplumsal değişim dönemidir. Büyük Britanya'da başlayan Sanayi Devrimi, yaklaşık 1760'tan 1820-1840 yılları arasındaki dönemde Avrupa Kıtası'na ve Amerika Birleşik Devletleri'ne yayılmıştır.

Sanayi Devrimi'ne geçiş, elle üretim yöntemlerinden makinelere geçişi; yeni kimyasal üretim ve demir üretim süreçlerinin geliştirilmesini; su gücü ve buhar gücünün kullanımının yaygınlaşmasını; takım tezgâhlarının geliştirilmesini ve mekanize fabrika sisteminin yükselişini içeriyordu. Üretimin büyük ölçüde artması, nüfus ve nüfus artış hızında daha önce görülmemiş bir yükselişe katkıda bulundu. Tekstil endüstrisi, modern üretim yöntemlerini ilk kullanan sektörlerden biri oldu.

Sanayi Devrimi sürecinde başlangıçtaki teknolojik ve mimari yeniliklerin çoğu İngiliz kaynaklıydı. 18. yüzyılın ortalarında Britanya, Kuzey Amerika, Hindistan, Afrika ve Karayipler'deki kolonileriyle küresel bir ticaret imparatorluğunu kontrol eden dünyanın önde gelen ticaret ülkelerinden biriydi. Britanya, Doğu Hindistan Şirketi'nin faaliyetleri aracılığıyla Hindistan alt kıtasında, özellikle de sanayileşme öncesi Babür Bengal'inde önemli bir askerî ve siyasi nüfuza sahipti. Ticaretin bu ölçekte gelişmesi ve iş dünyasının yükselişi, Sanayi Devrimi'nin başlıca nedenleri arasında gösterilmiştir. Bu dönemde mahkemelerin mülkiyet hakkını koruyan kararlar vermesi gibi hukuk alanındaki gelişmeler de sanayileşmeyi kolaylaştırdı. Girişimcilik kültürü de İngiltere'de sanayileşmenin başlamasına katkıda bulundu ve 1800'den sonra Belçika, Amerika Birleşik Devletleri ve Fransa'da da benzer gelişmeler görüldü.

Sanayi Devrimi, maddi ilerleme açısından insanlığın tarımı benimsemesiyle kıyaslanabilecek önemli bir dönüm noktası oldu. Sanayi Devrimi, günlük yaşamın hemen her alanını etkiledi. Özellikle ortalama gelir ve nüfus, daha önce benzeri görülmemiş sürekli bir büyüme göstermeye başladı. Bazı ekonomistler, Sanayi Devrimi'nin en önemli etkisinin Batı dünyası'ndaki genel nüfusun yaşam standardının tarihte ilk kez istikrarlı biçimde artmaya başlaması olduğunu savunurken, diğerleri anlamlı bir iyileşmenin 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyıla kadar gerçekleşmediğini belirtmektedir. Sanayi Devrimi ve modern kapitalist ekonominin ortaya çıkışından önce kişi başına düşen GSYH genel olarak istikrarlıyken, Sanayi Devrimi kapitalist ekonomilerde kişi başına düşen belirgin bir ekonomik büyüme döneminin başlamasına yol açtı. Ekonomi tarihçileri, Sanayi Devrimi'nin başlangıcının, hayvanların ve bitkilerin evcilleştirilmesinden sonraki insanlık tarihindeki en önemli olaylardan biri olduğu konusunda büyük ölçüde hemfikirdir.

Sanayi Devrimi yalnızca ekonomik ve teknolojik alanlarda değil, kültürel yaşamda da önemli dönüşümlere neden oldu. Özellikle 19. yüzyılda, işçi sınıfının yükselişiyle birlikte tiyatro sanatında yeni temalar ortaya çıktı; sınıf mücadelesi, emek ve makineleşme gibi kavramlar oyunların konusu hâline geldi. George Bernard Shaw gibi yazarlar, sanayi toplumunun yarattığı sosyal adaletsizlikleri sahneye taşıyarak dramatik anlatımda yeni çatışmalar ortaya koydular.

Bilimsel gelişmelerin ve bunların beraberinde getirdiği teknolojik buluşların sağladığı ilerlemeler, Sanayi Devrimi'nin insanlığın ilerlemesine yönelik inancı güçlendirmesine katkıda bulundu. Teknolojik olanakların sergilendiği ve uluslararası ticaretin teşvik edildiği 1900 Paris Fuarı'nın açılışında, dönemin Fransız Ticaret Bakanı da bu iyimser yaklaşımı yansıtan bir konuşma yaparak "ey emek, sen bizim kurtarıcımızsın!" demiştir.

Düşünsel nedenlerin yanında Sanayi Devrimi'ni doğuran diğer unsurlar şunlardır:

• 16. yüzyıldan başlayarak Avrupa'nın nüfus verilerinde artış yaşanmıştır.
• Tarımdaki gelişmeler bu sektördeki nüfus ihtiyacını azaltarak bu nüfusun kentlere göç etmesine neden olmuştur. Böylece kent sanayisine hazır iş gücü ortaya çıkmıştır.
• Yaşam standartları yükselmiş aynı zamanda eskiden lüks sayılan şeker, kahve, çay gibi mallar artık orta sınıf ve alt sınıflar için doğal bir gereksinim olmaya başlamıştır. Bu da dolaylı olarak tüketim malı talebinde artışa neden olmuştur.

• Geniş çaplı kaynak sömürü anlayışı Sanayi Devrimi'nin en önemli finans kaynağı olmuştur. Gerek İspanyollar tarafından sömürülen Orta Amerika altınları; gerekse de İspanyol gemilerini vuran, sömürge devletine ait olan İngiliz gemileri Avrupa'ya tonlarca altın getirmiştir. Bütün bu yaşananlar 16. ve 17. yüzyıllarda Sanayi Devrimi'ne giden süreci desteklemiştir.
• Hindistan'da 23 Haziran 1753 tarihinde Fransız birliklerini savaş alanında yenen İngilizler (Plassey Muharebesi), Babür imparatorlarının devasa hazinesine el koymuştur. Bu hazinenin İngiltere'ye taşınmasıyla bu ülke ekonomisinde ortaya çıkan para ve finans olanaklarının, dokuma ve buhar makineleriyle ilgili tüm teknik buluşların 1758 ve 1791 tarihleri arasında gerçekleşmesini açıklamada birincil argüman olduğu söylenebilir.
• Avrupa ülkeleri yeni koloniler oluşturarak buradan getirdikleri malları sanayide kullanmaya başlamışlardır. İşlenen mallar tekrar sömürge ülkelerine satılmıştır.
• Bankacılık ve sigortacılık çalışmalarının önemi artmıştır.
• Küçük burjuvazinin gelişmesi ve orta sınıfın zenginleşmeye başlaması bir itici kuvvet olmuştur.
• Orta sınıfın zenginleşmesi sürecine paralel olarak kapital birikimi oluşmaya başlamıştır. Böylece yeni yatırım alanları aranarak gerekli görülen noktalara yatırımlar yapılmıştır.
• Protestan reformu ve ahlak anlayışı, dolayısıyla "Bugün çok çalışıp yarını düşünmek" öğretisi önemli bir değer olarak yerleşmiştir.
• 17. yüzyılda Aydınlanma Çağı'nda aklın başat konumu ve bilimsel bilginin akıl yoluyla inşa edilme süreci hakim olmuştur.
• Bilimsel yöntem ve rasyonel düşünme ilkelerinin bilimleri ortaya çıkarması ve teknolojik gelişmeleri etkilemesine olanak sağlamıştır.
• Fransız Devrimi aracılığıyla sanayi toplumuna uygun siyasal bir yapılanmanın temellerinin atılması amaçlanmıştır.

Sanayi Devrimi'nin önce İngiltere Manchester'da başlamasının başlıca sebepleri şunlardır:

• İngiltere'de uzun süredir bir anayasal monarşi düzeni oluşmuştur. Bu düzenin temelinde mülkiyet hakkının ve bireysel hak ve özgürlüklerin korunması öne plana çıkmıştır.
• 18. yüzyıl İngiltere'si zaten dünyanın mali merkezi konumunda ve borsa ve bankacılık sektörleri açısından diğer ülkelerden çok ileri bir konumda yer almıştır.

• Parlamento, kapitalizm ilkeleri doğrultusunda iç piyasada özgür rekabeti önleyici bütün engelleri kaldırmıştır.
• İngiltere, sanayi için gerekli en temel ham maddeler olan kömür ve demir yönünden zengin yer altı kaynaklarını bünyesinde bulundurmaktaydı.
• İngiltere, dünyanın en büyük sömürge imparatorluğu konumundaydı. Bu da ona ham madde kaynakları ve üretilmiş mallar için geniş pazar olanağı sağlamıştır.
• Kraliyet donanması ve güçlü ticaret filoları, taşımacılığı daha kolay hâle getirmiştir.
• İngiltere Avrupa'da Rönesans döneminden beri dokumacılık sanayiinde zirve noktalardaydı.
• İngiltere bir ada ülkesidir. Bundan dolayı Avrupa'daki derebeylik mücadelesi, savaşlar, mezhep kavgaları gibi olaylardan uzak kalmıştır.

Fabrika sistemi ile üretim, talep artışı doğrultusunda bir gereksinim olarak ortaya çıkmıştı. Büyük makineler ev üretimi için elverişsiz durumdaydı. Bu nedenle evler yerine işçilerin makinelerin bulunduğu büyük binalara giderek çalışma sistemi, başka bir deyişle fabrika sistemi süreç içinde meydana gelmiştir.

Fabrika sistemi hızlı üretim gibi olumlu sonuç yanında sosyal açıdan olumsuz birtakım sonuçlar da doğurmuştur. Erkek işçilerin yanında, onların yerine daha ucuza çalışan çocuk ve kadınlar çalıştırılmaya başlanmıştır. 20 saate kadar varan iş saatleri küçük çocuk ve kadınlar üzerinde kötü etkiler bırakmıştır.

Buna rağmen ücretler yetersiz kalmıştır. İşçilerin kalifiye olması önem arz etmemiştir çünkü makineler tekdüze, basit, mekanik hareketler yapabilen herkesle çalışabiliyor durumdadır. Böylece kalifiye işçilerin normal ücretle iş bulma imkanları kısıtlanmıştır.

• Buharlı makine, Sanayi Devrimi'nin en önemli gelişmelerinden birisidir. 1763'te James Watt, İskoçya'da buharla çalışan makineyi bulmuştur. Bu makinenin gelişmiş biçimi, makine çağının gerçek başlangıç noktasını oluşturmuştur.

• 1807'de Robert Fulton adındaki Amerikalı buharlı makineyi gemilere uygulamıştır. 1840'ta ilk düzenli okyanus ötesi buharlı gemi seferleri başlamıştır.
• 1812 tarihinde buharlı makine ilk kez lokomotiflerde kullanılmaya başlanmıştır.
• 1844'te Samuel Morse Amerika Birleşik Devletleri'nde ilk ticari amaçlı telgraf servisini hizmete sokmuştur.
• 1876'da Alexander Graham Bell telefonu icat etmiştir.
• Tarım teknolojisinde gelişmeler başlamıştır. Almanya bu alandaki gelişmelere öncülük etmiştir. Almanlar pancardan şeker çıkarma tekniğini keşfetmişlerdir. Bir başka Alman kimyager suni gübreyi bulmuştur. 1834'te bir Amerikalı mühendis bir biçerdöveri icat etmiştir. Tarımsal üretimde yaşanan bu hızlanma sonucu 1870'lerden sonra konserve yiyecek imalatı hızlı bir biçimde artış göstermiştir.
• 1830 ve 1860 yılları arasında İngiltere'de daha etkili maden tasfiye yöntemlerinin geliştirilmesine paralel olarak kömür üretimi hızlı bir artış göstermiştir. Yüksek demir ve çelik talebi bu yöntemler sayesinde kolayca karşılanabilmiştir.
• Bu üretim sayesinde 1800 ve 1830 yılları arasında köprü, kanal, demir yolu gibi inşaatlar hızla artmıştır. 1850'lere kadar genelde İngiltere'nin tekelinde olan Sanayi Devrimi, bu tarihten sonra tüm Avrupa'yı ve Amerika Birleşik Devletleri'ni etkisi altına almıştır. Sonrasında ise gelişmekte olan ülkelere doğru bir yönelim gözlenmiştir.
• 1831'de Michael Faraday mekanik enerjiyi elektrik enerjisine çeviren bir makine geliştirmiş ve bu buluş daha sonraları Werner von Siemens ve diğerleri tarafından geliştirilerek dinamo adıyla anılmıştır. Elektrik enerjisi, asıl 1873'ten sonra, özellikle kömürün yetersiz olduğu bölgelerde sanayide kullanılan başlıca enerji türü hâline gelecek, 1914'e gelindiğinde elektrik İngiltere'de kullanılan sınai enerjinin yarısını, Almanya'da ise daha fazlasını oluşturacaktı.
• 1856'da Henry Bessemer'in bulduğu üretim yöntemiyle çeliğin maliyeti eskisinin yedide birine düşmüştür. Daha sonra bu yöntem yüksek fosfor içeren demir filizine uygulanacak ve paslanmaz çelik sınai üretimin dinamosu hâline gelecekti.
• İlk pratik daktilo 1873'te ABD'de Remington Ateşli Silahlar Şirketi tarafından üretilmeye başlanmıştır.
• 1876'da Alman mühendis Nikolaus Otto doğal gazla çalışan ilk içten yanmalı motoru ortaya çıkarmıştır. Birkaç yıl sonra Gottlieb Daimler petrolle çalışan bir motor üretirken Karl Benz de yakıtı ateşleyecek bir cihaz geliştirdi.
• Sanayi Devriminin haberleşme teknolojisi alanında getirdiği en büyük yenilikler telgraf, telefon ve telsiz telgraf olmuştur.
• Elektrik ışığı ilk kez 1820'de bulunmuş olmakla birlikte ancak 1879'da Thomas Edison’un ince filamanlı ampulü geliştirip pazara sürmesinden ve 1880’lerde ilk elektrik santrallerinin kurulmasından sonra kullanılmaya başlamıştı.
• 1880’lerde geliştirilen linotip dizgi makinesi sayesinde gazete maliyetleri büyük ölçüde azalmıştır.
• ABD’li sanayici George Eastman’in 1884’te esnek kâğıttan makara filmi bulması ve daha sonra da Kodak kamerasını geliştirmesiyle fotoğrafçılık yaygınlaşma olanağı bulmuştur.
• 1885’te ön ve arka tekerlekleri eşit çapta olan ilk zincirli bisiklet yapılmış; üç yıl sonra da bozuk yollarda bisiklet sürmeyi kolaylaştıran havalı tekerlek bulunmuştur.
• 1890’dan sonra atlı tramvay yerini elektrikli tramvaya bırakmıştır.
• 1895 yılında Lumière Kardeşler "Sinematograf" adını verdikleri ilk sinema gösterim cihazının patenti için başvurarak yeni bir sanat dalının doğumundaki ilk adımı atmışlardır.
• Sentetik madde üretimi patlamış; aspirinden suni gübreye kadar birçok madde bu dönemde ortaya çıkmıştır.

Sanayi Devrimi, 18. yüzyılda önce İngiltere'de başlayan demir ve kömürün asıl enerji kaynağı ve ham maddeyi oluşturduğu bir makineleşme çağıdır. Kömür, buhar ve makinenin birleşiminin ortaya çıkardığı Sanayi Devrimi önemli ekonomik, siyasal ve toplumsal dönüşümlere neden olmuştur. Batı dünyası bir şehir toplumu hâline gelmiştir. Kırdan şehre göç olmuştur ve bu nüfus, gelişmiş fabrika sistemlerindeki çalışan iş gücü kitlesinin oluşmasına sebep olmuştur.

Sanayi Devrimi, Avrupa'da burjuva sınıfının yapı değiştirmesine ve yeni bir işçi sınıfının doğmasına yol açmıştır. Eski burjuva sınıfına fabrika sahipleri de katılmıştı. Burjuva sınıfı artık her ülkede en zengin sınıf hâline gelmiştir. Ancak ülkelerin çoğunda orta sınıf pek çok siyasal ve sosyal haklardan mahrum bırakılmıştır. Bu haklarını elde etmek için 19. yüzyılın sonlanmasını beklemek zorunda kalmışlardır.

Avrupa'da Sanayi Devrimi öncesinde de tarım merkezli bir işçi sınıfı varlığını göstermiştir. Bu sınıf her zaman çoğunlukta ancak bilinçsiz bir düzene sahipti. Sanayi Devrimi sonucunda işçi sınıfı bilinçlenmeye başlamıştır. Toplumların hemen hepsinde en kalabalık sınıfı oluşturmuştur. İşçi sınıfı, yoğunluğuna karşın bu dönem boyunca ekonomik ve siyasal haklardan mahrum kalmıştır. Ücretleri düşük, yaşama ve çalışma koşulları elverişsiz olmuştur. Çalışma saatleri uzun, fabrikalar havasız ve her türlü sağlık koşullarından uzak bir özellik göstermiştir. Siyasal açıdan oy hakları yoktur. Sendikalaşma ve grev yasaktır. Ancak işçilerin, zamanla durumlarına dair farkındalıkları güçlenmiş ve bilinç sahibi olmuşlardır.

Sanayi Devrimi'nin yarattığı işçi sınıfı hakları ile ilgili olarak sosyalizm görüşü ortaya çıkmıştır. Bu görüş önceleri ütopik sosyalizm olarak gelişmiştir. Daha sonra Karl Marx ve Friedrich Engels sosyalizmi geliştirerek bilimsel sosyalizmi ortaya koymuşlardır. Buna göre toplumsal tabakada iki sınıf vardır; üretim güçlerini elinde bulunduran burjuva, emeklerini satarak yaşamak zorunda kalan proletarya. Sermayeyi elinde bulunduran burjuva azami kârını gerçekleştirmek için artı değerden işçilere asgari düzeyde ücret veriyor.

Sanayi Devrimi'nin bir başka etkisi de nüfus artışı konusunda olmuştur. Sanayileşme sayesinde tarım makineleşmiş, böylece aynı miktar toprak daha fazla insanı besleyebilir hâle gelmiştir.

Ayrıca kent sanayi, tarım sektörü dışındaki insanlara iş sağlayarak daha fazla insanı besleyebilir duruma gelmiştir.

Sanayi Devrimi kentlerde nüfusun yoğunlaşmasına neden olmuştur. Amerika Birleşik Devleti, 1920'lerde nüfusunun yarısı kentlerde varlığını sürdürmekteydi. Kentleşme önemli sorunları da beraberinde getirmiştir. Gecekondu bölgeleri fazlalaşmıştır. Bu bölgeler pis ve kalabalık hâle gelmiştir.

İşçilerin fabrikalarda toplanması ve fabrikaların da kentsel alanlarda fazlalaşmasıyla birlikte giderek kentler kırsal alanları içine çekmeye başlamıştır. Bu gelişme tıp bilimindeki yeniliklerle ortaya çıkan nüfus artışı ve bu nüfusu doyurmak için gıda maddesi bulma çabalarıyla birleşmiştir. 20. yüzyılın değişmez özelliği olan kitle toplumu tarihteki yerini almıştır.

Sanayi Devrimi ile birlikte Batı dünyası bir şehir toplumu hâline gelmiştir. Kırdan şehre büyük göçler olmuş ve bu nüfus, gelişmiş fabrika sistemlerindeki çalışan iş gücü kitlesini oluşturmuştur.